26-mei-2006

Kan het dan nog lager, zal je je afvragen! Het kan altijd lager is het logische en tevens eenvoudige antwoord. De vraag is alleen wanneer dat gaat gebeuren?

Welnu; nu dus! Blijkt het juiste antwoord te zijn.

Terwijl het zweet in dikke stralen vanuit mijn nek gestaag een weg naar beneden vindt. Subtiel en resoluut de schouderbladen ontwijkend. Langzaam langs het reeds doordrenkte shirt traag de broek in sijpelt, om vervolgens in de versnelling van de bilnaad zijn uiteindelijke bestemming te bereiken. Lager dus!

Zo ook het water in het meer. Lager, lager als maar lager!

Ondanks dat je beter weet staat de Padma rivier ogenschijnlijk vol. De Padma welke 70 km ten westen van Dhaka versmelt met de Jamuna rivier zijn de twee grootste rivieren in Bangladesh. De Padma bij een ieder bekend is het verlengde van de uit India afkomstige heilige rivier de Ganges.

Het leven aan de rivier is druk, erg druk. De bus heeft vandaag nauwelijks vertraging, lekker! De veerboot ingesteld op het zware transport is in een mum van tijd gereed om aan de oversteek te beginnen .

Onderweg naar het zuid-westen van Bangladesh, onderweg naar Khulna is de Padma rivier het grootste opstakel. De door de bus bedrijven geschatten reistijd van 7 uur kan gerust uitlopen tot een uurtje of 12. Afhankelijk van dichte mist tornado’s en de voor Bangladesh oh zo bekende overstromingen hebben een enorme impact op de vaak toch al lange reistijden.

Plaats dan ook gewoon een brug denk ik dan als simpele ziel, het kost een paar centen maar dan heb je ook wat. Zo eenvoudig blijkt dat niet te zijn weet ik te concluderen uit één van mijn gesprekken met een jonge Nederlandse waterbouwkundige.

Het geld is eigenlijk geen probleem. Grote project zoals bruggen worden gefinancierd door andere landen, er wordt tol geheven en de investering verdient zich in de loop der tijd vanzelf terug. Transport maatschappijen zien dit soort tol heffing ook niet als een probleem. Een op de juiste plek geplaatste brug kan de afstand Dhaka-Khulna terug dringen van 350 naar slechts 170 kilometer. Minder dan 3 uur.

Helaas de delta van de rivieren uit de Himalaya welke min of meer geheel Bangladesh omvatten is niet te vergelijken met de delta van de Alpen, de delta van Nederland.

De Alpen een oud gebergte vergeleken met de Himalaya zit als een bejaarde in zijn verzorgingstehuis. Er wordt regelmatig eten en koffie gebracht maar meer beweging dan af en toe naar het toilet en ’s-avonds weer naar bed zit er niet meer in. Zelfs het televisie kijken is met de huidige technieken terug gebracht tot niet meer dan een vinger beweging.

De Himalaya daar in tegen springt nog als een jonge hond heen en weer. Brokken steen klei alles met zich mee slepend. Een vandaag geplaatste brug kan over 5 jaar volledig overbodig zijn. De rivier heeft zich verlegt het water stroomt niet meer onder de brug. Zo snel gaat dit!

Een andere bijkomstigheid. Heb je een stuk vruchtbaar land aan de rivier dan is het heel goed mogelijk dat je 5 jaar later niks meer bezit, niks meer dan een sloot water die gezellig door je huis raast.

Onderweg naar Khulna. Het is warm, het is heet. De zomer staat weer vrolijk te trappelen, hij is er weer klaar voor, ik nog niet!

In Khulna ga ik 2 weken training geven. Tijdens mijn trip naar de Sundarbans december 2005 zat ik op één van de dagen met de directeur van Rupantar Eco Toerisme (RET) te kletsen. Op de vraag hoe het met de business ging kwam er uit dat het wel goed ging maar dat ze eigenlijk hulp nodig hadden met het maken van een marketing plan. De afspraak was snel gemaakt als in april het seizoen 2005-2006 voorbij is dan kom ik naar Khulna.

Deze zo geheten “short intervention” is heel gebruikelijk bij VSO. Heb je een specifiek probleem dan vraag je één van de andere volunteers om langs te komen. Eigenlijk doet iedereen het wel eens, het is leuk, het is weer eens wat anders. Verzoeken voor “short intervention”in de Hill Tracts zijn altijd erg geliefd. De wet is nog altijd dat de volunteers niet naar de Hill Tracts mogen komen tenzij daar een werk gerelateerde reden achter zit. Op enkele van mijn verzoeken vorig jaar kreeg ik ook altijd reactie. De mooiste was wel van Dave: “Als je iemand nodig hebt om de nummers van Neil Young en Bob Dylan te zingen dan ben ik je man”. Dave kan geweldig gevoelige blues op zijn mondharmonica spelen, wij hebben dan ook regelmatig gezamenlijk gespeeld waarbij de Bangla Blues inmiddels al uitzonderlijke faam geniet.

Sarah woont in Khulna dus een ieder wist het wel. “Short intervention” ja ja zo kennen we er nog wel een paar. Het had zeker enig invloed op de keuze!

Negen dagen workshop, het hele RET team was aanwezig. De kok, de bootsman, de gids tot en met de directeur allen in opperste bereidheid om maar zoveel mogelijk op te pikken van deze korte periode, van die Dutchman die alles van marketing afweet.

Negen dagen, negen dagen was een ieder volledig bij de les.

 Wat is goed van RET wat moeten we verbeteren, wat zijn de kansen en wat zijn de bedreigingen, wat weten we van onze concurrenten? Wat voor soort promotie gaan we kiezen, hoe gaan we de markt bewerken, waar kunnen we onze potentiele gasten vinden. Allemaal vragen die de revue zijn gepasseerd. Negen dagen hard werken maar het uiteindelijke resultaat is goed. Een marketing plan en een overzicht van negen dagen workshop.

Gelukkig was er ook nog enige tijd om iets leuks iets extra’s te doen. Op één van de middagen hadden we de gelegenheid om de grote boot te bezoeken, die gelegen op de kant druk aan zijn jaarlijkse onderhoudsbeurt onderhevig was. Dit bezoek was uiteraard gepland in het kader van het marketing plan. Ik als adviseur moest natuurlijk alle ins en outs kennen om een volledig op de omstandigheden gebaseerd plan te kunnen schrijven. Dat een boot aan de rivier ligt, dat er dan gevaren moet worden en dat de licht zilte rivier wind enige afkoeling geeft in het reeds aanzwellende zomer geweld was uiteraard slechts een aardige bijkomstigheid. De rivier is speciaal, de rivier heeft zo zijn eigen bewoners.

De vrije vrijdag wordt gebruikt voor een bezoek aan Bagerhat. Bagerhat een klein dorpje 23 kilometer buiten Khulna gelegen heeft een rijke historie. Khan Jahan Ali was een mystieke Moslim man die zich in de 15^e eeuw in Bagerhat na jaren van rondzwerven had gesetteld. Hij kwam van uit Turkije, met duizenden mannen op paarden. De jungle verkennend vond hij Khalifatabad, zoals de kleine stad van origine heten. Hij begon met bruisende energie aan een ongekend constructie programma. Vandaag de dag is er nog van alles te zien moskeen, bruggen paleizen en straten. In minder dan 20 jaar tijd werd alles gebouwd. Toen hij overleed werd er dan ook een mausoleum ter na gedachtenis van hem gebouwd.

Het is vrijdag, terwijl ik mijn schoenen uittrek en vrolijk salamaleikum groetend de moskee binnen loop, worden de vrouwen vriendelijk verzocht de zij ingang te nemen. Het is de heilige dag en enige respect wordt er dan wel van het vrouw volk verwacht. De plaatselijke Oman is echter vlak voordat het gebed begint nog bereidt om  uitleg te geven, de eeuwen oude moskee in volle geneugten beschrijvend.

Vlak bij het mausoleum is een grote vijver. Om indringers van deze zijde af te schrikken zijn er reeds honderden jaren geleden enkele trouwe viervoeters in het water gelaten.

Ook vandaag de dag terwijl aan de trap zijde een ieder voor een heilig bad gaat, wordt aan de andere zijde de vijver nog altijd door deze ondertussen tot toeristen attractie uit gegroeide breedbek tekkels bewoond.

Een kleine moslim man is echter meer geïmponeerd door de bideshi, zijn kleur ogen en zijn ogenschijnlijk onduidelijk taal gebruik, de krokodil is voor hem een gewezen attractie.

Via VSO worden we gewaarschuwd voor een aankomende cycloon. Eens in de zoveel jaar raast er een cycloon over de kust van Bangladesh. Alsof er nog niet afdoende ellende is in dit door armoede geteisterde land, gretig om zich heen razend de nodige schade en mensenlevens op eisend en menig familie weer terug brengt naar een levens standaard van enige jaren geleden. Ga direct door naar de schuilkelder, ga niet langs start u ontvangt geen 300 taka staat er ongetwijfeld te lezen op het kans kaartje van het Bangladese monopoly.

Heel Bangladesh weet het nog de cycloon van 1970 tussen de 300.000 & 500.000 doden. De 1991 cycloon aanzienlijk minder herinnerd, was vele malen sterker. Verwoeste vier maal zoveel huizen en twee maal zoveel mensen werden er door geraakt. Er waren aanzienlijk minder (140.000-200.000) doden. Men had na 1970 zijn lesje geleerd, op verschillende plaatsen werden er schuilkelders gebouwd die vaak in het dagelijkse leven een publieke functie vervullen.

De cycloon waarschuwing is daar op de zelfde dag dat wij een bezoek gepland hebben aan één van de dorpen grenzend aan de Sundarbans.

Ga je op zo’n dag het water op dan is dat min of meer te vergelijken met het  binnen lopen van een brandende woning. "David", vraag ik "wat denk je van morgen en die aankomende cycloon?".  " Geen enkel probleem", zegt hij. Mijn vragende gezicht spreekt boekdelen dus vult hij direct aan met: "oke, ik zal het voor de zekerheid nog even nachecken". Als er ellende is dan zal dat ongetwijfeld in de buurt van Cox’s Bazar zijn en niet hier, weet hij later aan te vullen.

Opnieuw een dagje op het water, het is heet erg heet. Er is zelfs geen briesje aan de strak blauwe hemel. De langzaam pruttelende motor van de toeristen boot zorgt voor te weinig snelheid om een verkoelend windje over mijn door hitte geteisterde lijf te blazen. Je hoopt bijna dat er een flinke wind het gladde water in een onheilspellend ritme zal opzwepen. Je begint al te hopen op een klein cycloontje ware het maar om het door zweet doordrenkt shirt effectief droog te blazen, om gedurende enkele minuten de haren te laten wapperen en de koelte de ruggengraat te laten strelen.  Helaas of liever gezegd gelukkig de verwachte cycloon heeft Bangladesh niet aangedaan.

Vandaag zijn we met een missie op het water, niet alleen voor de lol, we hebben een taak. David heeft een aantal jaren in een vissersdorp gewoond, vandaag gaan we daar naar toe en proberen uit te zoeken in hoeverre het dorp interessant is om tijdens de regulieren trips te bezoeken. Onderweg komen we de voor dit gedeelte van Bangladesh zo typerende dingen tegen. In de Sundarbans wordt gras geoogst. Niet het korte malse groene Hollandse gras waar menig koe hier in Bangladesh een overdosis vitamines en mineralen mee naar binnen zou krijgen en wie weet zelfs spontaan melk zou gaan produceren. Nee het lange gras, dit wordt vooral geoogst vanwege zijn functionaliteit als dakbedekking. De boten vol geladen, zijn onderweg naar de hoogst biedende.

Dit stuk van de rivier huist velen dolfijnen, die vrolijk stroom opwaarts met ons mee flipperen.

De veelal schaars geklede dames lopen,  met grote netten achter zich aan door het tot aan hun middel reikende water. De orna, de traditionele doek wordt nog wel gebruikt om het bovenlijf te bedekken, het  daaronder regelmatig zichtbare bloot is verder niet bedekt. Dit is erg ongebruikelijk in Bangladesh.

Af en toe komen de vrouwelijke vormen prominent naar voren, met een brede grijns op het gezicht, met lachende ogen gaan ze nog altijd op hun taak geconcentreerd vrolijk verder. Er wordt op garnalen gevist. Dit is de belangrijkste bron van inkomsten. Daarnaast worden er ook nog enkele basaal menselijke diensten verleend welke er voor zorgen dat een lokale NGO uitgebreid adverteert voor het gebruik van condooms.

Veelal tot hun knieën in het verse rivier slik zijn de mannen druk aan het vissen.

Het net behendig voor zich uit gooiend in de hoop kleine op sardines lijkende vissen te vangen.

Het dorp heeft zo zijn eigen probleem. Waar vroeger de rijst velden de volledige horizon bedekte, is er nu plaats gemaakt voor de garnalen kweek. Garnalen is een aardige bron van inkomsten voor degene die eigenaar is, voor de andere is het slechts werk met een niet bovenmatig loon.

Garnalen die zich het liefst ophouden in zout water worden gekweekt in enorm grote bassins.

Vers zoutwater komt erin brakwater gaat eruit. Het tij bemoeit zich met de stroming in de polder, zoutwater erin brakwater eruit. Langzaam maar zeker wordt de wil van het zoute water opgelegd.

De mango groeit hier niet meer, de rijstvelden nog altijd grote delen van de horizon bestrijkend  moeten er ook langzaam aan gaan geloven.

De families sinds jaren hier gesetteld zien de land en de oogst de laatste jaren slechts achter uitgaan. Alles staat in het teken van de garnalen kweek. De garnalen worden voornamelijk geproduceerd voor de export. De grote gamba’s zoals wij die kunnen kopen komen wellicht uit Bangladesh. Het drinkwater in deze omgeving wordt gehaald uit de vijver.

Het is troebel, het is brak, het is hun drinkwater. De bewoners hebben al enige weerstand opgebouwd tegen dit niet zo schone vocht, want ziektes als diarree en maagproblemen komen eigenlijk nauwelijks voor.

Een waterpomp plaatsen kan niet het brakke water heeft zijn sporen nagelaten tot diep onder de grond.

Het leven van deze inmiddels al op leeftijd komende gehandicapte vader en zijn familie gaat per jaar achteruit.

Terug in Rangamati staat het water van het meer weer lager. De stroom krijgt hierdoor geen positieve impuls, regelmatig en vaker wordt deze luxe levensbehoefte ontbeerd.

We hebben een nieuwe toeristen attractie. Het lage water heeft een bijkomstigheid. Het voormalige paleis van de Chakma koning welke in 1961 onder water verdween is weer te zien. Tenminste de ruine van het oude paleis, gesitueerd op een heuvel, zag de Chakma koning uit over de vruchtbare vallei. Sinds 1961 is dit de tweede keer dat het boven water komt.

Inmiddels zijn in Dhaka de ongeregeldheden toegenomen. Drie dagen geleden is er bij een staking in één van de kleding fabrieken iemand dood geschoten. Een incident van een wellicht angstige agent. De ongeregeldheden namen toe. Fabrieken werden stil gelegd machines beschadigt. De eigenaren zijn er niet blij mee. Zij doen hun beklag bij de regering. Waarom kan de regering hun bezittingen niet beter beschermen. Miljoenen taka zijn er in 2 dagen verloren gegaan. Grote internationale bedrijven trekken hun orders in. Dit is erg slecht voor de economie.

Herinnert u zich nog het verhaal van de thee tuinen in Srimangal?

Het probleem is het salaris. De werkers komen in opstand. Sommige werknemers verdienen minder dan 1000 taka per maand. 1000 taka voor soms zelfs 14 uur werk per dag. Minimaal 6 dagen per week. Overuren worden niet betaald. Veiligheid heeft men nog nooit van gehoord. Enkele maanden geleden is er opnieuw een fabriek in vlammen op gegaan de bijna 500 werknemers konden er niet uit. De fabriek wordt namelijk gedurende werktijden afgesloten. Een dik slot erop zodat je werknemers bij het werk blijven en er niet uit kunnen. Als er dan iets gebeurt dan zit men als ratten in de val.

Ach het zijn maar Bangladese daar zijn er nog genoeg van!

Mijn honorarium is 8500 taka per maand daar kan je goed van leven. Maar van duizend kan je dat niet. De exportzones in Bangladesh zoals in velen andere landen in deze wereld hebben hun eigen regels. Internationale bedrijven betalen veelal geen belasting. De productie moet zo goed koop mogelijk worden gehouden anders kunnen de aandeel houders hun zakken niet afdoende vullen en verliest een internationaal bedrijf zijn markt positie.

Miljoenen kunnen er worden gestoken in marketing en reclame maar een beschaafd loon aan de werknemers daar is geen geld voor!

Als dan de inflatie in Bangladesh toeneemt alle prijzen omhoog gaan, veroorzaakt door een stijging van de olie prijzen. De werknemers geen taka meer krijgen, is het dan verwonderlijk dat ze er op een gegeven moment genoeg van hebben?

Ik denk van niet!

Het is tijd voor vakantie ik vertrek vannacht met de nachtbus naar India. Darjeeling is de bestemming. Darjeeling ligt op 2300 meter en de dag temperatuur is 20-25 graden. De nachten zijn zelfs koud te noemen. Ik heb er zin in.

Bent u er vanaf het begin bij geweest, dan heeft u vandaag de jubileum uitgaven gelezen. De 50^ste editie, ik ga er morgen in India een borrel op drinken.

Cheers!